De Europese Commissie heeft de Digital Fairness Act voorgesteld. Die moet manipulatief ontwerp op internet verbieden: oneerlijke cookiebanners, verborgen kosten en abonnementen die je nauwelijks kunt beëindigen. Het is nog een ontwerp, maar de richting is duidelijk.
Er springt een banner in beeld, één knop licht op, en de weg naar weigeren verstopt zich achter grijze tekst. In de webwinkel tikt een countdown, terwijl de aanbieding helemaal niet afloopt. En wie een abonnement wil opzeggen, dwaalt door menu's die kennelijk alleen zijn gebouwd om ervoor te zorgen dat niemand ooit aankomt.
Met het voorstel moet precies dit soort ontwerp in heel Europa uniform worden geregeld. Voor exploitanten van websites, webwinkels en abonnementsdiensten is de vraag wat daarvan nieuw zou zijn, wat nu al geldt en wat nu al beter kan.
Wat de Digital Fairness Act is
De Digital Fairness Act, kortweg DFA, is een wetgevingsvoorstel van de Europese Commissie voor eerlijk gedrag in de digitale consumentenbescherming. De Commissie heeft het op 11 november 2026 aangenomen, samen met een vereenvoudigingsrichtlijn. Beide maken deel uit van een consumentenpakket, waartoe ook een herziening van de regels voor samenwerking tussen consumentenautoriteiten behoort. De Commissie spreekt van de grootste update van het Europese consumentenrecht in meer dan 20 jaar.
De DFA is bedoeld als verordening. Dat is belangrijk, want een verordening geldt rechtstreeks in alle lidstaten en hoeft niet eerst in nationaal recht te worden omgezet. De lappendeken die exploitanten uit andere gebieden kennen, moet zo kleiner worden. De vereenvoudigingsrichtlijn moet op haar beurt bestaande consumentenregels opschonen, zodat er niet nog meer papier bijkomt.
Het voorstel is nog geen geldend recht. Parlement en Raad moeten instemmen, en in dat proces worden ontwerpen doorgaans gewijzigd, soms ingrijpend. Volgens het ontwerp moet de verordening ongeveer twaalf maanden na de inwerkingtreding van toepassing zijn. Voordat een webwinkel concrete verplichtingen uit de DFA moet nakomen, gaan er dus waarschijnlijk nog enkele jaren voorbij.
De aanleiding is goed gedocumenteerd. De Commissie heeft het consumentenrecht in de digitale omgeving doorgelicht en eind 2024 de resultaten van die geschiktheidscontrole gepresenteerd. Daaruit bleek dat de bestaande richtlijnen over oneerlijke handelspraktijken, consumentenrechten en oneerlijke bedingen weliswaar veel afdekken, maar niet zijn toegesneden op interfaces die gericht gedrag sturen. De DFA dicht dat gat.
De onderwerpen van het voorstel zijn breed. Het gaat om dark patterns en verslavend ontwerp, om abonnementen en de omzetting van gratis proefperiodes, om toegang tot menselijke klantenservice, om oneerlijke personalisatie, om reclame door influencers, om dynamische prijzen en om misleidende prijsinformatie. Voor exploitanten van websites en webwinkels zijn vooral de eerste punten relevant.
Wat als dark pattern moet gelden
De term dark patterns verwijst naar interfaces die mensen aanzetten tot beslissingen die ze bij helder zicht niet zouden hebben genomen. Deskundigen spreken ook van misleidend ontwerp. Tot nu toe bestaat daarvoor in de EU geen uniforme wettelijke definitie. Precies dat wil de DFA veranderen: een gemeenschappelijke begripsomschrijving en een lijst van praktijken die als ontoelaatbaar gelden.
Daartoe behoren typische patronen die iedereen in het dagelijks leven al eens heeft gezien:
- Confirmshaming: de weigering wordt als verwijt geformuleerd, bijvoorbeeld „Nee, ik bespaar niet graag”.
- Dubbele ontkenningen: wie „niet niet afmelden” wil begrijpen, heeft geduld nodig.
- Vooraf ingestelde opties: vinkjes voor nieuwsbrieven, verzekeringen of extra diensten zijn al gezet.
- Verborgen opt-outmogelijkheden: weigeren bestaat wel, maar is alleen via meerdere niveaus bereikbaar.
- Asymmetrisch ontwerp: het gewenste antwoord is groot en kleurrijk, het alternatief klein en flets.
Daarachter staat een eenvoudig beginsel dat kan worden omschreven als gelijkwaardigheid van de wegen: weigeren en opzeggen mogen niet omslachtiger zijn dan instemmen en afsluiten. Dat wordt gemeten aan het aantal stappen, aan het visuele gewicht en aan de kleurstelling. Wie voor instemmen één klik nodig heeft, mag voor weigeren geen drie vragen.
Weigeren en opzeggen mogen niet moeilijker zijn dan instemmen en afsluiten.
In de kern is dat geen nieuw idee. De privacytoezichthouders hebben misleidende ontwerppatronen al in eerdere richtsnoeren beschreven, en in het platformrecht bestaat al enkele jaren een verbod op manipulatieve interfaces. Nieuw zou zijn dat de gedachte terechtkomt in algemeen consumentenrecht voor alle aanbieders en met duidelijke voorbeelden wordt onderbouwd. Voor exploitanten betekent dat meer rechtszekerheid, maar ook minder ruimte voor grijze zones.
Cookiebanners blijven in de schijnwerpers
Nauwelijks een element op internet staat zo symbool voor dark patterns als de cookiebanner. Typisch is het podium voor „Alles accepteren”: groot, kleurrijk, in het midden of aan de onderrand, terwijl weigeren als tekstlink in een hoek of pas in een tweede dialoog verschijnt. Sommige banners geven de weigeroptie zo'n onopvallende kleur dat die als onderdeel van de achtergrond overkomt.
Juridisch is dat nu al aanvechtbaar. Toestemming moet vrij, geïnformeerd, specifiek en ondubbelzinnig zijn. Wie de toestemming alleen krijgt omdat weigeren nauwelijks te vinden is, heeft geen geldige toestemming. Voor toegang tot eindapparatuur vereist bovendien de Duitse Telekommunikation-Digitale-Dienste-Datenschutz-Gesetz in § 25 TDDDG in beginsel toestemming. Daarbij komt het beginsel dat intrekken net zo eenvoudig moet zijn als geven, zoals art. 7 AVG vastlegt.
Waarom is er dan nog een wet nodig? Omdat de praktijk laat zien dat deze regels alleen niet hebben volstaan. De privacytoezichthouders hanteren verschillende maatstaven, rechters beslissen per geval, en veel banners bewegen zich precies op de grens tussen nog toelaatbaar en al manipulatief. De DFA moet hier een duidelijke basis in het consumentenrecht leggen, die ook consumentenautoriteiten en verenigingen kunnen gebruiken, niet alleen de privacytoezichthouders.
Wie zich verder in het onderwerp wil verdiepen, vindt in het overzicht van cookies en toestemming de belangrijkste basis. In de praktijk kan een banner nu al worden gecontroleerd: staan „Accepteren” en „Weigeren” op hetzelfde niveau, zijn ze even groot en hetzelfde vormgegeven? Ontbreekt een tekst die de weigering kleineert? Werkt de keuze zonder vooraf aangevinkte categorieën?

Webwinkels en checkout
In de webwinkel speelt zich de tweede grote speeltuin van manipulatief ontwerp af. Hier draait het minder om gegevens dan om geld. Veel gangbare trucs zijn nu al oneerlijk en kunnen worden aangepakt via het mededingingsrecht, dat berust op de EU-richtlijn oneerlijke handelspraktijken. De DFA bouwt daarop voort en wil het kader voor digitale interfaces aanscherpen.
Een terrein dat het ontwerp uitdrukkelijk aanpakt, is misleidende prijsstelling. Een bekend voorbeeld is drip pricing: eerst wordt een lage prijs genoemd, en pas tijdens het bestelproces komen er kosten bij, zoals servicekosten, boekingskosten of verpakking. Uiteindelijk ligt het bedrag duidelijk boven de lokprijs. Wie al veel stappen heeft doorlopen, haakt niet graag af, en precies daarop speculeert het patroon.
De volgende praktijken gelden al volgens het huidige recht inzake oneerlijke handelspraktijken als problematisch wanneer ze niet met de waarheid overeenkomen:
- Valse schaarste: „Nog maar 2 stuks” verschijnt, terwijl de voorraad groot is.
- Kunstmatige tijdsdruk: een countdown loopt af en begint daarna opnieuw.
- Vooraf geselecteerde extra's: verzekering, expreslevering of donatie zitten al in de winkelwagen.
- Verzonnen activiteit: meldingen als „12 mensen bekijken dit nu” komen uit een toevalsgenerator.
- Schijnkortingen: de doorgestreepte vroegere prijs is nooit echt gevraagd.
Voor webwinkeliers is het verschil tussen toelaatbare verkoopbevordering en manipulatie niet altijd makkelijk te zien. Een verwijzing naar echte schaarste is legitiem, een tijdslimiet voor een aanbieding die werkelijk afloopt eveneens. Problematisch wordt het als de informatie niet klopt of alleen dient om druk te zetten. Een eenvoudige vuistregel helpt: elke vermelding in de checkout moet bij navraag te onderbouwen zijn.
Ook de prijsweergave hoort daarbij. De totaalprijs moet vanaf het begin herkenbaar zijn, en toeslagen mogen niet pas op de laatste pagina verschijnen. Voor veel webwinkels is dat sowieso standaard. Voor aanbieders die met kosten laat in het bestelproces werken, kan er echter iets veranderen.
Abonnementen, proefperiodes en opzegging
Het duidelijkst wordt de asymmetrie bij abonnementen. Afsluiten lukt met één klik, opzeggen vereist daarentegen telefoon, brief, inloggen op een account en de ene bevestiging na de andere. Die ongelijkheid vormt de kern van veel klachten in het online consumentenrecht. Het ontwerp van de DFA pakt haar uitdrukkelijk aan: opzeggingen mogen niet worden bemoeilijkt, automatische verlengingen moeten transparant zijn, en een gratis proefperiode mag niet ongewild overgaan in een betaald abonnement.
Volgens het ontwerp mag een proefabonnement alleen overgaan in een betaald abonnement als de consument daar uitdrukkelijk mee heeft ingestemd. Wie een gratis periode boekt, hoeft dus niet meer in de kleine lettertjes in te stemmen met een latere prijs die hij vergeten is. Voor aanbieders betekent dit: de omzetting heeft een eigen, duidelijk zichtbare stap nodig.
Duitsland heeft hier een voorbeeld gesteld. Sinds 2022 verplicht § 312k BGB (het Duitse Burgerlijk Wetboek) aanbieders om bij consumentenovereenkomsten op internet een opzegknop aan te bieden. Die moet goed leesbaar en voortdurend beschikbaar zijn, en opzeggen moet in een paar stappen mogelijk zijn. Wie dat niet doet, loopt het risico dat consumenten op elk moment zonder termijn kunnen opzeggen. Een Europese tegenhanger zou de regels in andere lidstaten op elkaar afstemmen.
Het ontwerp vult dit aan met toegang tot mensen bij de klantenservice. Wie alleen met een chatbot praat en nooit bij iemand uitkomt die kan beslissen, heeft in geval van twijfel geen echte mogelijkheid om een probleem op te lossen. De DFA moet voorkomen dat consumenten op die manier worden afgeremd.

Wat nu al geldt
De DFA is geen startschot in een rechtsvacuüm. Wie nu manipulatief ontwerp gebruikt, kan al worden aangesproken, door toezichthouders worden gewaarschuwd of door verenigingen worden aangeklaagd. De instrumenten zijn alleen versnipperd: privacyrecht voor toestemming, mededingingsrecht voor misleidende vermeldingen, consumentenrecht voor overeenkomsten en opzegging, platformrecht voor grote onlinediensten.
Vooral het platformrecht is een voorloper. De Digital Services Act verbiedt aanbieders van onlineplatforms om gebruikers via het ontwerp van hun interface te misleiden of te manipuleren. Hij zondert echter praktijken uit die al onder het privacy- of mededingingsrecht vallen. De DFA moet het concept verder dan platforms uitbreiden naar alle aanbieders die aan consumenten verkopen.
Veel daarvan is niet volledig nieuw, maar moet duidelijker worden geformuleerd.

Voor exploitanten is het belangrijkste inzicht: wie nu eerlijk ontwerpt, heeft van de DFA weinig te vrezen. Wie op de grijze zones heeft vertrouwd, doet er goed aan de tijd tot de inwerkingtreding te benutten.
Geldt de Digital Fairness Act al voor webwinkels en cookiebanners?
Boetes en handhaving
Een wet is maar zo sterk als de handhaving ervan. Het voorstel zet daarom in op meerdere wegen. De consumentenautoriteiten van de lidstaten moeten nauwer samenwerken, en de herziening van de betreffende verordening loopt parallel. De Commissie moet bepaalde grote, grensoverschrijdende zaken zelf kunnen onderzoeken. Tot nu toe lag dat vrijwel volledig bij de nationale autoriteiten.
Bij grote grensoverschrijdende inbreuken zijn forse boetes voorzien, die worden berekend op basis van de wereldwijde omzet. Dat doet denken aan het privacyrecht en moet vooral internationale concerns raken, bij wie kleine boetes nauwelijks effect hebben. Voor het mkb is het kader minder de maatstaf dan het risico van sommaties, collectieve acties en terugdraaiing van overeenkomsten.
Juist collectieve acties zijn een doeltreffend instrument. Gekwalificeerde consumentenorganisaties kunnen in de EU ook voor veel benadeelden samen procederen. Voor aanbieders die een manipulatief ontwerp op grote schaal gebruiken, kan dat duurder uitvallen dan een enkele maatregel van een toezichthouder. De aandacht van de verenigingen voor cookiebanners en abonnementsvallen is al jaren groot, en een duidelijk omschreven lijst van verboden praktijken maakt hun werk eenvoudiger.
Kritiek en open punten
Het plan stuit niet alleen op instemming. Uit bedrijfsleven en politiek komt kritiek, ook van de Duitse regering, die zich in oktober in een eigen document over de plannen heeft uitgesproken. De zorg: extra verplichtingen treffen vooral kleine en middelgrote ondernemingen, die voor juridisch advies en aanpassingen minder middelen hebben dan grote platforms.
Een tweede punt van kritiek is de overlap met bestaande regels. Privacyrecht, platformrecht, mededingingsrecht en straks de DFA behandelen deels hetzelfde ontwerp. Wie niet oplet, moet meerdere voorschriften tegelijk naleven die in details verschillen. De Commissie belooft met de parallelle vereenvoudigingsrichtlijn het tegendeel.
Daarbij komt het tijdstip. De EU werkt tegelijk aan een pakket om haar digitale wetten te vereenvoudigen, de zogeheten Digital Omnibus. Voor bedrijven ontstaat de indruk van een bewegend doel: nu eens wordt er versoepeld, dan weer aangescherpt. Het gevolg is onzekerheid, vooral bij investeringen in techniek die later weer moet worden aangepast.
Daartegenover staat een sterk argument. Manipulatief ontwerp levert voordelen op voor wie het gebruikt en benadeelt wie eerlijk werkt. Uniforme regels kunnen dus ook voor een gelijk speelveld zorgen. Wie zijn banner eerlijk vormgeeft en daardoor minder toestemmingen krijgt, wordt nu ingehaald door concurrenten die zich minder zorgen maken. Een betrouwbaar kader kan die scheefgroei verkleinen.
Checklist voor exploitanten
Ook zonder aangenomen wet valt er veel direct te controleren. De volgende punten helpen om de eigen website op orde te brengen en komen grotendeels overeen met wat de huidige wetgeving al vereist.
Cookiebanner
- Staan „Alles accepteren” en „Alles weigeren” op hetzelfde niveau, en zijn ze even groot en even opvallend?
- Staan alle optionele categorieën standaard uit?
- Werkt weigeren zonder tekst die de keuze beoordeelt of schuldgevoel oproept?
- Kan de toestemming op elk moment met één klik worden ingetrokken?
- Worden trackers werkelijk pas na de toestemming geladen?
Daarbij helpt een blik op de checklist voor toestemmingsverzoeken. Of een website bij het eerste bezoek al gegevens verstuurt, laat bovendien de websitecheck zien.
Checkout
- Is de totaalprijs inclusief alle kosten vanaf het begin zichtbaar?
- Komen schaarste- en activiteitsmeldingen overeen met de werkelijkheid?
- Zijn er geen vooraf aangevinkte extra diensten?
- Zijn doorgestreepte prijzen echte eerdere prijzen?
- Eindigt elke countdown werkelijk met de aanbieding?
Abonnementstraject
- Is opzeggen even kort als afsluiten, en is de opzegknop overal makkelijk te vinden?
- Wordt voor het begin van de overeenkomst duidelijk gezegd wanneer het abonnement wordt verlengd en wat het dan kost?
- Gaat een gratis periode alleen na uitdrukkelijke toestemming over in een betaald abonnement?
- Zijn er vóór de bevestiging van de opzegging geen omwegen zoals behoudaanbiedingen die het proces ophouden?
Klantenservice
- Is in geval van twijfel een mens bereikbaar, ook als er een chatbot voor zit?
- Zijn opzeggingen en herroepingen ook zonder telefoontje of brief mogelijk?
- Worden vragen binnen een redelijke termijn beantwoord?
Wie deze vragen met ja kan beantwoorden, is op weg naar eerlijk ontwerp. De moeite loont dubbel: ze verlaagt het juridische risico en versterkt het vertrouwen van klanten, want mensen merken heel goed wanneer een interface hen in een bepaalde richting duwt.
Conclusie
De Digital Fairness Act is tot nu toe een voorstel, maar hij laat zien waar het consumentenrecht online naartoe gaat. Cookiebanners, checkout en abonnementstrajecten moeten zo worden ontworpen dat weigeren en opzeggen geen hindernisbaan zijn. Veel daarvan vereist het huidige recht al, alleen minder duidelijk en minder uniform.
Of de tekst ongewijzigd wordt aangenomen, is onzeker. De kritiek op de lasten voor het mkb en op de dubbele regelgeving moet serieus worden genomen, en het wetgevingsproces zal wijzigingen brengen. Voor exploitanten loont het toch om het ontwerp nu aan te passen: wie op eerlijkheid inzet, hoeft later nauwelijks bij te sturen en is nu al beter beschermd tegen sommaties en klachten.



My name is Klaus Meffert. I have a doctorate in computer science and have been working professionally and practically with information technology for over 30 years. I also work as an expert in IT & data protection. I achieve my results by looking at technology and law. This seems absolutely essential to me when it comes to digital data protection. My company, IT Logic GmbH, also offers consulting and development of optimized and secure AI solutions.
